Thiên địch là gì và 11 loại thiên địch có ích cho cây trồng

Thiên địch là gì và 11 loại thiên địch có ích cho cây trồng

Trong canh tác nông nghiệp bền vững và hữu cơ, việc hạn chế tối đa thuốc bảo vệ thực vật hóa học là ưu tiên hàng đầu. Để làm được điều đó, người nông dân không thể không nhờ đến "những người hùng thầm lặng" của đồng ruộng. Vậy thiên địch là gì và chúng đóng vai trò như thế nào trong việc bảo vệ mùa màng? Hãy cùng HiFarm tìm hiểu chi tiết về 11 loại thiên địch có ích nhất cho cây trồng ngay trong bài viết dưới đây.

Các loại thiên địch phổ biến giúp giảm sâu bệnh trong canh tác cây trồng

1. Thiên địch là gì?

Thiên địch là những sinh vật tự nhiên có ích, có khả năng săn mồi hoặc gây bệnh lên các loài sâu hại trên cây trồng. Nói cách khác, chúng chính là “kẻ thù tự nhiên” của sâu bệnh (địch hại) và là “người bạn” của nhà nông. Theo định nghĩa, “thiên địch là những sinh vật tự nhiên có ích, chúng ăn hoặc gây bệnh những loài sâu bọ gây hại cho sản xuất nông nghiệp”. 

Về bản chất, thiên địch là gì trong hệ sinh thái? Mỗi hệ sinh thái nông nghiệp có nhiều nhóm thiên địch khác nhau, giữ vai trò quan trọng giúp hạn chế sự phát triển của quần thể sâu bệnh mà không cần dùng hóa chất.

Các thiên địch thường được chia làm hai nhóm chính: 

- Nhóm bắt mồi (ăn thịt) bao gồm nhện, bọ rùa, bọ xít ăn thịt, bọ cánh cứng…; 

- Nhóm ký sinh bao gồm các loài ong ký sinh (như ong mắt đỏ Trichogramma), giun tròn (tuyến trùng), thậm chí các loại virus và nấm ký sinh sâu bệnh.
Nhờ đó, chúng là giải pháp kiểm soát sinh học tự nhiên, giúp giảm sự phụ thuộc vào thuốc trừ sâu.

Thiên địch là gì?

2. 11 loại thiên địch có ích cho cây trồng

Sau khi đã nắm rõ khái niệm thiên địch là gì, hãy cùng điểm danh 11 loài thiên địch tiêu biểu thường gặp trong nông nghiệp, mỗi loài có khả năng kiểm soát một số đối tượng sâu bệnh cụ thể: 

Những loài thiên địch có lợi trong canh tác cây trồng

2.1. Nhện

Nhện là nhóm thiên địch phong phú với nhiều loài ăn thịt. Chúng sống khắp nơi trong đồng ruộng và vườn cây trên cỏ, trong tán lá và thậm chí dưới nước và săn bắt hầu hết các loại côn trùng nhỏ. 

Thức ăn chính của nhện là rệp, sâu bướm, châu chấu, ruồi giấm và nhiều loài sâu bệnh khác trên cây trồng. Một con nhện trưởng thành có thể ăn tới 15 con mồi mỗi ngày. Nhờ đó, nhện giúp giảm đáng kể mật số sâu bọ như rệp vừng, rệp phấn và sâu non, duy trì cân bằng sinh thái trong vườn.

Nhện với vai trò kiểm soát sâu hại cho cây trồng

2.2. Kiến vàng

Kiến vàng là thiên địch lợi hại trong vườn cây ăn trái và cây rau màu. Hầu hết các loài kiến đều ăn thịt, và thức ăn ưa thích của kiến vàng là các loài sâu bọ gây hại. Chúng có khả năng tiêu diệt các loại sâu bệnh như bọ xít, rầy mềm (rầy nâu), rệp sáp, sâu vẽ bùa, sâu ăn lá, sâu đục thân cành và sâu đục vỏ trái. Nhờ sự hiện diện liên tục và đi săn không mệt mỏi, kiến vàng góp phần khống chế hiệu quả quần thể rầy nâu và rệp mềm, giúp bảo vệ lá và chồi non khỏi bị tàn phá.

Kiến vàng góp phần kiểm soát sâu bệnh hiệu quả từ giai đoạn đầu

2.3. Kiến ba khoang

Kiến ba khoang là loài côn trùng nhỏ thường xuất hiện ở ruộng lúa và vườn rau; tuy tên là “kiến”, nhưng chúng thuộc chi Paederus, màu nâu đỏ, trên lưng có khoang đen đặc trưng. Chúng thường trú ẩn ở bờ cỏ và rơm rạ mục nát, làm tổ dưới đất. Khi phát hiện rầy nâu hoặc sâu cuốn lá, kiến ba khoang sẽ chui vào tổ sâu non để ăn thịt từng con. Trung bình mỗi cá thể kiến ba khoang có thể tiêu diệt 3-5 sâu non mỗi ngày. Nhờ vậy, loài này hỗ trợ giảm thiểu sâu cuốn lá và rầy nâu trên đồng ruộng.

Kiến ba khoang góp phần giảm mật độ sâu bệnh trên đồng ruộng

2.4. Bọ rùa

Bọ rùa là thiên địch kinh điển được sử dụng để khống chế rệp và sâu hại trên cây trồng. Cả ấu trùng và con trưởng thành của bọ rùa đều rất ham ăn. Các loài bọ rùa có ích bao gồm bọ rùa đỏ, bọ rùa vàng, bọ rùa 6 chấm , bọ rùa 8 chấm…. 

Thức ăn ưa thích của chúng là rầy nâu trưởng thành, rầy cám (rầy non), trứng rầy, rệp sáp, rệp vừng, bọ trĩ, rệp sò, ruồi trắng, bọ mạt, bọ chét,…. Một con bọ rùa có thể ăn 5-10 con rầy (hoặc sâu bọ tương tự) mỗi ngày. Nhờ đó, bọ rùa góp phần làm sạch rệp phấn, rệp sáp và trứng sâu trên các loại cây ăn quả và rau màu, giúp cây phục hồi nhanh.

Bọ rùa giúp kiểm soát rệp và nhện đỏ hiệu quả

2.5. Chuồn chuồn

Chuồn chuồn là loài côn trùng săn mồi trên không rất hiệu quả. Chúng bay lượn khắp khu vườn để săn các côn trùng bay khác. Mồi chính của chuồn chuồn bao gồm muỗi, ruồi, bọ bay nhỏ và một số sâu bọ nhỏ khác. Chuồn chuồn đôi khi bổ nhào từ trên cao xuống như trực thăng để bắt con mồi. Với khả năng săn mồi tập trung và số lượng lớn, “không lực chuồn chuồn” có thể làm giảm mật số đáng kể các đối tượng hại bay trong khu vườn, đặc biệt là muỗi và ruồi, những loài trung gian truyền bệnh và hại cây non.

Chuồn chuồn giúp kiểm soát côn trùng bay và ấu trùng gây hại hiệu quả

2.6. Ong ký sinh

Ong ký sinh là nhóm thiên địch nhỏ bé nhưng rất quan trọng trong nông nghiệp hữu cơ. Chúng làm tổ trong cơ thể hoặc trứng của sâu hại: ong mẹ đẻ trứng vào trứng sâu hoặc sâu non, sau đó ấu trùng ong sẽ phát triển bên trong và tiêu diệt sâu bệnh từ bên trong. Ví dụ, ong mắt đỏ thường được ứng dụng để diệt trứng sâu cuốn lá. Thông thường, một con ong ký sinh có thể đẻ hàng chục trứng mỗi ngày lên nhiều trứng sâu bệnh khác nhau. Ngoài ra, một số loài ong ký sinh độc đáo (như ong đa phôi ký sinh sâu cuốn lá) có khả năng một trứng sinh ra hàng trăm con ong con sau khi đẻ vào trứng sâu bệnh. Nhờ cơ chế ký sinh, ong ký sinh tiêu diệt ổ sâu bệnh mà không để lại ô nhiễm hóa chất nào.

Ong ký sinh giúp tiêu diệt sâu hại từ bên trong

2.7. Bọ ngựa

Bọ ngựa là một trong những tay săn mồi “hảo hạng” trên cây trồng. Với cặp chân trước có gai cong sắc nhọn như song kiếm, bọ ngựa dễ dàng bắt giữ con mồi là sâu bọ. Đối tượng săn mồi của bọ ngựa bao gồm sâu xanh, sâu khoang, châu chấu non và nhiều côn trùng nhỏ khác trên cây nông nghiệp. Chúng có thể ngồi bất động rồi vụt đòn chớp nhoáng bắt sâu ngay khi có cơ hội. Nhờ cơ chế săn mồi chuyên nghiệp, bọ ngựa góp phần đáng kể vào việc tiêu diệt sâu hại gây bệnh cho lúa và rau màu.

Bọ ngựa giúp săn bắt và tiêu diệt côn trùng gây hại

2.8. Muồm muỗm

Muồm muỗm) trông giống châu chấu nhưng không ăn thực vật. Chúng hoạt động mạnh về đêm và là thiên địch của nhiều loài sâu hại. Thức ăn ưa thích của muồm muỗm là sâu đục thân (sâu đục ngọn, sâu đục thân lúa), bọ rầy lá (rầy mềm) và bọ rầy thân. Khác với cào cào, muồm muỗm săn bắt côn trùng: chúng bò len lỏi trong ruộng ngô, lúa và khoai tìm sâu. Nhờ thói quen rình mồi ban đêm và ăn tạp, muồm muỗm giúp dọn dẹp các ổ sâu hại, đặc biệt là ổ rầy và sâu cuốn lá thường trú trong rãnh đồng.

Muồm muỗm không phải là thiên địch chủ lực

2.9. Bọ đuôi kìm

Bọ đuôi kìm thường được biết đến như “sâu tai”, cũng là đồng minh tự nhiên quan trọng ở ruộng khô (như lúa khô, ngô). Chúng có thân đen bóng và một cặp kìm ở cuối bụng. Bọ đuôi kìm thường làm tổ dưới đất, nhất là ở gốc cây lúa và cỏ dại. Chúng leo vào các kẽ lá để săn trứng và sâu non của sâu cuốn lá, đôi khi còn mò sâu vào hang sâu đục thân để tìm mồi. Mồi chính của bọ đuôi kìm bao gồm trứng sâu, sâu đục thân và sâu cuốn lá. Một con bọ đuôi kìm có thể ăn tới 20-30 con sâu non mỗi ngày. Nhờ đó, bọ đuôi kìm hữu ích trong việc kiềm chế sâu hại lúa và rau gia vị.

Bọ đuôi kìm giúp kiểm soát sâu hại trong đất và thân cây

2.10. Bọ cánh cứng ba khoang

Bọ cánh cứng ba khoang là một loài bọ cánh cứng săn mồi hoạt động mạnh mẽ. Cả bọ cánh cứng non và trưởng thành đều săn các ổ sâu hại. Chúng có màu đen bóng ở giai đoạn non và màu nâu đỏ khi trưởng thành. Loài này thường tập trung trong các vườn lúa và rau, tấn công ổ sâu cuốn lá và sâu bộ cánh vảy (các loài rầy non trên lá). Nhờ hoạt động ban đêm và khả năng rà trên lá, bọ cánh cứng ba khoang kiềm chế được ổ sâu bệnh trước khi chúng phát tán, hỗ trợ giảm hại cho cả lúa và rau màu.

Bọ cánh cứng ba khoang giúp kiểm soát sâu non và rệp hiệu quả trên đồng ruộng

2.11. Bọ xít

Trong nhóm côn trùng ăn thịt, bọ xít đóng vai trò thiên địch rất đa dụng. Chúng săn mồi hầu hết các côn trùng nhỏ hơn, thậm chí ăn thịt lẫn nhau khi thiếu thức ăn. Mồi ưa thích của bọ xít bao gồm các loại rầy (rầy mềm), sâu bướm nhỏ, bọ trĩ, sâu ăn lá và các loại côn trùng thân mềm khác. 

Bọ xít thường sống trên ruộng cây như thìa là Ba Tư, cỏ linh lăng, bạc hà, cúc hoàng anh, nơi có nhiều con mồi. Nhờ sự nhanh nhẹn và cơ thể nhỏ, chúng có thể chui vào kẽ lá để bắt rệp, trứng sâu, đóng góp quan trọng trong diệt trừ rệp vừng và rệp phấn trên cây ăn quả.

Bọ xít bắt mồi giúp kiểm soát sâu hại hiệu quả

3. Ưu và nhược điểm khi sử dụng thiên địch cho cây trồng

Hiểu được bản chất thiên địch là gì giúp nhà nông ứng dụng chúng hiệu quả hơn, tuy nhiên việc ứng dụng thiên địch mang lại nhiều lợi ích nhưng cũng có một số hạn chế cần lưu ý.

Những lợi ích và hạn chế khi ứng dụng thiên địch vào chăm sóc cây trồng

Ưu điểm:

• Kiểm soát tự nhiên: Thiên địch giúp giảm sâu bệnh một cách tự nhiên, giảm sự phụ thuộc vào thuốc trừ sâu.
• Bảo vệ môi trường: Giúp giảm ô nhiễm đất, nước và không khí do thuốc trừ sâu, đồng thời hạn chế tồn dư hóa chất trên nông sản, đảm bảo an toàn thực phẩm.
• Đa dạng sinh học: Giúp duy trì hệ sinh thái vườn cây cân bằng, tăng cường đa dạng sinh học và phát triển nông nghiệp bền vững.
• Tiết kiệm chi phí: Giảm chi phí mua thuốc bảo vệ thực vật, đồng thời tăng hiệu quả phòng trừ dịch hại lâu dài (khi quần thể thiên địch đã ổn định).
• Nâng cao chất lượng nông sản: Sản phẩm sạch hơn, phù hợp xu hướng nông nghiệp hữu cơ và yêu cầu cao về an toàn thực phẩm.

Nhược điểm:

• Hiệu quả chậm: Kiểm soát dịch hại bằng thiên địch cần thời gian dài hơn để thấy hiệu quả rõ rệt so với phun thuốc ngay lập tức.
• Phụ thuộc điều kiện: Hoạt động của thiên địch bị ảnh hưởng bởi thời tiết, khí hậu và môi trường (nắng nóng quá, mưa gió…). Trong điều kiện khắc nghiệt, hiệu quả kiểm soát có thể giảm.
• Khó quản lý: Khó kiểm soát chính xác số lượng và phân bố của thiên địch thả ra đồng ruộng. Nếu nuôi thả quá nhiều, có thể mất cân bằng sinh thái.
• Không bao quát toàn diện: Thiên địch hiệu quả với nhiều sâu hại phổ biến nhưng không thể thay thế hoàn toàn cho mọi loại sâu bệnh, nhất là các ổ sâu kín như sâu đục thân, rệp sáp; cần kết hợp thêm biện pháp khác.
• Nhạy cảm với hoá chất: Nếu vẫn sử dụng thuốc trừ sâu, hoá chất có thể giết chết cả thiên địch cùng với sâu bệnh. Do đó, canh tác phải hạn chế tối đa thuốc hoá học để phát huy hiệu quả của thiên địch.

Kết luận

Hy vọng thông qua những chia sẻ của HiFarm đã giúp bạn hiểu rõ hơn về câu hỏi thiên địch là gì và cách chúng vận hành trong tự nhiên là chìa khóa để hướng tới một nền nông nghiệp xanh, sạch. Thay vì lạm dụng hóa chất, việc bảo vệ và tạo môi trường sống thuận lợi cho 11 loại thiên địch trên sẽ giúp bạn có một khu vườn khỏe mạnh, năng suất và phát triển bền vững.